Εργοθεραπεία: η επιστήμη των δεξιοτήτων

και της λειτουργικότητας του ατόμου

 

 

Μαριαλένα  Βαζλαματζή,

εργοθεραπεύτρια

 

 

Σύμφωνα με τον πιο πρόσφατο ορισμό (1994) “εργοθεραπεία είναι η θεραπεία σωματικών ή ψυχιατρικών διαταραχών μέσω ειδικά επιλεγμένων δραστηριοτήτων με σκοπό να βοηθήσει τα άτομα να επιτύχουν το μέγιστο επίπεδο λειτουργικότητας και ανεξαρτησίας σε όλες τις πλευρές της ζωής τους” (W.F.O.T.).

Ειδικότερα, η “εργοθεραπεία είναι η χρήση της σκόπιμης δραστηριότητας σε άτομα που η λειτουργικότητά τους έχει περιορισθεί (μειωθεί) από σωματικό τραυματισμό ή ασθένεια, ψυχοκοινωνική δυσλειτουργία, αναπτυξιακές ή μαθησιακές δυσκολίες, οικονομικές ή πολιτιστικές διαφορές ή λόγω του γήρατος, με σκοπό την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ανεξαρτητοποίηση, την πρόληψη της αναπηρίας και την προαγωγή της υγείας.

Η εφαρμογή της εργοθεραπείας συνίσταται στην αξιολόγηση, θεραπεία και συμβουλευτική. Ειδικά εργοθεραπευτικά προγράμματα περιλαμβάνουν διδασκαλία Δραστηριοτήτων Καθημερινής Ζωής (Δ.Κ.Ζ.), ανάπτυξη αντιλιπτικο-κινητικών δεξιοτήτων και οργάνωσης της λειτουργίας της αισθητηριακής ολοκλήρωσης, ανάπτυξη δεξιοτήτων παιχνιδιού, προεπαγγελματικών και ψυχαγωγικών ικανοτήτων, σχεδιασμό, κατασκευή και εφαρμογή επιλεγμένων ορθοτικών ή προθετικών μηχανημάτων ή επιλεγμένων προσαρμογών· χρήση ειδικά σχεδιασμένων χειροτεχνιών και ασκήσεων για τη βελτίωση της λειτουργικότητας, χρήση τέστ για την εκτίμηση της κινητικότητας και περιβαλλοντικές προσαρμογές για τα άτομα με αναπηρία. Τα προγράμματα αυτά παρέχονται ατομικά, ομαδικά ή μέσω των κοινωνικών συστημάτων” (A.O.T.A., 1981).

Η παιδιατρική εργοθεραπεία είναι μία εργοθεραπευτική ειδικότητητα που δραστηριοποιείται στον τομέα της πρόληψης, παρέμβασης και αποκατάστασης, με τη θεραπευτική χρήση των σκόπιμων δραστηριοτήτων και του παιχνιδιού. Στοχεύει στον εντοπισμό, την αξιολόγηση και τη θεραπεία των αναπτυξιακών, μαθησιακών, ψυχοκοινωνικών κ.α. δυσκολιών και δυσλειτουργιών που ενδέχεται να εμφανίζει ένα παιδί.

 

 

Αρχές και στόχοι

 

Η εργοθεραπεία οργανώνει προγράμματα για να βοηθήσει τα άτομα να κατανοήσουν και να ικανοποιήσουν τις ανθρώπινες ανάγκες τους μέσω της επιτυχημένης συμμετοχής τους στους διάφορους τομείς της ζωής. Στοχεύει στην ανάπτυξη και διατήρηση της ικανότητας του ατόμου να εκπληρώνει τα καθήκοντα του (υποχρεώσεις που απορρέουν από τον ρόλο του) και τα οποία είναι ανάλογα του αναπτυξιακού σταδίου που βρίσκεται και των υφιστάμενων κοινωνικοπολιτικών συνθηκών.

 

Οι διάφοροι τομείς της ζωής μπορούν να διαιρεθούν στις παρακάτω βασικές κατηγορίες:

 

  1. Αυτοεξυπηρέτηση – Αυτοφροντίδα – Δραστηριότητες Καθημερινής Ζωής (Δ.Κ.Ζ.)
  • προσωπική υγιεινή
  • διατροφή
  • ένδυση
  • μετακίνηση
  • φροντίδα υγείας
  • επικοινωνία
  • κοινωνικότητα

 

  1. Παραγωγικότητα – Εργασία – Εργασιακές δραστηριότητες
  • οικιακές δραστηριότητες καθημερινής ζωής (καθαριότητα, αγορές, προετοιμασία γευμάτων, διαχείριση χρημάτων, τήρηση κανόνων υγιεινής και ασφάλειας)
  • φροντίδα παιδιών, ηλικιωμένων ή άλλων
  • εκπαιδευτικές δραστηριότητες (σχολείο, μελέτη)
  • εργασία

 

  1. Παιχνίδι – Ψυχαγωγικές Δραστηριότητες – Ελεύθερος χρόνος – Διασκέδαση

 

 

Η εργοθεραπεία βασίζεται στην παραδοχή ότι η υγεία και η εκπλήρωση των ανθρώπινων αναγκών επιτυγχάνονται όταν το άτομο έχει αποκτήσει ένα βασικό επίπεδο λειτουργικότητας και ανεξαρτησίας στους τρείς τομείς ζωής και είναι ικανό να ισορροπήσει τις απαιτήσεις κάθε τομέα με έναν τρόπο ζωής αποδεκτό από το ίδιο το άτομο και την κοινωνία.

Η επίτευξη όμως ενός ικανοποιητικού επιπέδου λειτουργικότητας και προσαρμογής προϋποθέτει την ύπαρξη  βασικών δεξιοτήτων και συμπεριφορών, οι οποίες δέχονται επιδράσεις από το περιβάλλον και προσδιορίζουν τους εκάστοτε ρόλους του ατόμου. Οι θεμελιώδεις αυτές ανθρώπινες δεξιότητες μπορούν να ταξινόμηθούν ως εξής:

 

  1. Κινητικές Δεξιότητες
  • αδρή κινητικότητα
  • λεπτή κινητικότητα
  • ακτίνα κίνησης
  • φυσική αντοχή
  • μυϊκή δύναμη
  • συντονισμός

 

  1. Αισθητηριακές Δεξιότητες
  • αναγνώριση αισθητηριακών ερεθισμάτων
  • οπτική αισθητικότητα
  • γευστική αισθητικότητα
  • οσφρητική αισθητικότητα
  • ιδιοδεκτικότητα
  • αντιλιπτικότητα αισθητηριακών ερεθισμάτων

 

  1. Γνωστικές Δεξιότητες
  • μνήμη
  • προσοχή
  • συγκέντρωση
  • ταξινόμηση
  • κρίση
  • ικανότητα επίλυσης προβλημάτων
  • προσανατολισμός
  • αλληλουχία γεγονότων και καταστάσεων
  • διαχείριση χρόνου

 

  1. Ψυχολογικές – Ενδοπροσωπικές Δεξιότητες
  • συναισθήματα
  • αυτογνωσία
  • αυτονομία
  • αυτοέλεγχος
  • ανεξαρτησία
  • αυτοεκτίμηση
  • ανάγκες
  • συνήθειες
  • ενδιαφέροντα

 

  1. Κοινωνικές – Διαπροσωπικές Δεξιότητες
  • κοινωνικές δεξιότητες
  • δυαδική αλληλεπίδραση
  • ομαδική αλληλεπίδραση
  • επικοινωνία

(Σιάννη, 2001, σ. 33-36).

 

Όταν λοιπόν το άτομο έχει τις βασικές αυτές δεξιότητες και είναι ικανό να τις χρησιμοποιήσει για να ικανοποιήσει τις ανάγκες του και να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις που συνανατά στους διαφόρους τομείς της ζωής του, τότε αυτό το άτομο θεωρείται υγιές. Αντίθετα, εάν το άτομο δεν έχει τις δεξιότητες ή δεν είναι σε θέση να τις χρησιμοποιήσει, δεν μπορεί να επιτύχει ένα αποδεκτό επίπεδο ποιότητας ζωής.

Η εργοθεραπεία, παρεμβαίνει για να βοηθήσει τα άτομα που είτε δεν έχουν αποκτήσει, είτε έχουν χάσει τις απαιτούμενες δεξιότητες ή που έχουν χάσει την επάρκεια των δεξιοτήτων τους. Βασική επιδίωξη των εργοθεραπευτικών παρεμβάσεων είναι η σύνθεση και διαπλοκή όλων των δεξιοτήτων για να μπορέσει το άτομο να βιώσει μια ανεξάρτητη, ευτυχισμένη και παραγωγική ζωή.

 

Οι στόχοι λοιπόν των εργοθεραπευτικών παρεμβάσεων μπορούν να συνοψισθούν στα εξής:

 

  1. Αξιολόγηση των αναγκών, της συμπεριφοράς και της λειτουργικότητας του ατόμου.
  2. Ανάπτυξη, βελτίωση, ενίσχυση, διατήρηση και αξιοποίηση των δεξιοτήτων του ατόμου.
  3. Πρόληψη, θεραπεία ή ελαχιστοποίηση των δυλειτουργικών επιδράσεων.
  4. Λειτουργική ανεξαρτιτοποίηση του ατόμου.
  5. Ενθάρρυνση για μια θετική και ρεαλιστική αντιμετώπιση των αλλαγών που συνεπάγεται η δυσλειτουργία.
  6. Μείωση των παθολογικών χαρακτηριστικών και της αρνητικής συμπεριφοράς του ατόμου.
  7. Αύξηση της αυτοεκτίμησης του ατόμου (Σιάννη, 2001, σ. 39).

 

 

Εργοθεραπευτικά μέσα

 

Στο πλαίσιο της παιδιατρικής εργοθεραπείας το παιδί παρακολουθεί ατομικές συνεδρίες μέσα σε ειδικά σχεδιασμένο περιβάλλον, στη διάρκεια των οποίων μετέχει σε θεραπευτικά στοχευμένες δραστηριότητες παιχνιδιού. Έτσι, το παιχνίδι χρησιμοποιείται σαν μέσο αξιολόγησης και θεραπευτικής παρέμβασης.

Μέσω των εργοθεραπευτικών δραστηριοτήτων ο θεραπευτής βοηθά το παιδί να αναπτύξει τις απαιτούμενες δεξιότητες, σύμφωνα με τα αναπτυξιακά ορόσημα που αντιστοιχούν στην ηλικία του. Οι τομείς στους οποίους παρεμβαίνει και επιδρά η εργοθεραπεία είναι οι εξής:

 

  • Αισθητηριακός τομέας (πρόσληψη και επεξεργασία των αισθητηριακών ερεθισμάτων).
  • Οπτική επεξεργασία (επιμέρους τομείς: οπτική μνήμη, αντίληψη, ολοκλήρωση, διαχωρισμός εικόνας φόντου)
  • Απτική επεξεργασία (κιναίσθηση, στερεογνωσία, σχήμα σώματος, ανταπόκριση στον πόνο κ.α.).
  • Νευρομυϊκός τομέας (αντανακλαστικά, προστατευτικές αντιδράσεις, μυϊκός τόνος, μυϊκή δύναμη, αντοχή, ισορροπία και στάση του σώματος).
  • Πραξία (στασική, κατασκευαστική, στοματική, λεκτική και οπτική).
  • Αδρή κίνηση (αμφίπλευρος συντονισμός, ασκήσεις με μπάλα, πηδήματα στον αέρα, αυτόματες αλλαγές στάσης σώματος).
  • Λεπτή κίνηση (οπτικοκινητικός συντονισμός, χρήση εργαλείων (ψαλίδι, μαχαίρι κ.λπ.), γραφοκινητικές δεξιότητες κ.α.)
  • Δραστηριότητες Καθημερινής Ζωής (φροντίδα προσωπικής υγιεινής, ένδυση, σίτιση κ.α.).
  • Γνωστικός τομέας (συγκέντρωση, μετατόπιση της συγκέντρωσης προσοχής, επίπεδο διέγερσης, μνήμη, κατηγοριοποίηση, αντίληψη των χρωμάτων, προμαθηματικές έννοιες, χωροχρονικός προσανατολισμός , ικανότητα μάθησης και γενίκευσης κ.α.).

 

Ο εργοθεραπευτής μπορεί να χρησιμοποιήσει παιχνίδια κάθε τύπου (κινητικά, κατασκευαστικά, λεπτών χειρισμών, συμβολικό παιχνίδι, παιχνίδια με κανόνες κ.α.), ανάλογα με τους θεραπευτικούς στόχους που κάθε φορά θέτει και τον τρόπο που κρίνει πως θα επιτευχθούν αποτελεσματικότερα. Για τη θεωρητική σύλληψη και τελικά την εφαρμογή μιας δραστηριότητας, ο εργοθεραπευτής λαμβάνει υπόψιν του τις απαιτήσεις της εκάστοτε δραστηριότητας (κινητικές απαιτήσεις, αισθητηριακές, γνωσιακές, συναισθηματικές, κοινωνικές, πολιτισμικές) σε σχέση με τις θεραπευτικές ανάγκες του παιδιού.

Το ενδεδειγμένο εργοθεραπευτικό περιβάλλον για την πραγματοποίηση των συνεδριών πρέπει να διαθέτει τον σχετικό εξοπλισμό για την επίτευξη των εργοθεραπευτικών δραστηριοτήτων (κατασκευαστικά παιχνίδια, παζλ, σύνεργα ζωγραφικής, πλαστελίνες, μπάλες διαφόρων ειδών και μεγεθών, ειδικά στρώματα, τραμπολίνο, αιωρούμενο εξοπλισμό [ειδικές κούνιες εργοθεραπείας] κ.α.) και επάρκεια χώρου για έντονη σωματική δραστηριότητα.

Υπάρχουν αρκετά επιστημονικά μοντέλα εργοθεραπευτικής παρέμαβασης (Μοντέλο της Εκτέλεσης Έργου, του Αμερικάνικου Συλλόγου Εργοθεραπευτών, Καναδέζικο Μοντέλο της Εκτέλεσης Έργου, του Καναδέζικου Συλλόγου Εργοθεραπευτών, Μοντέλο της Προσαρμογής μέσω του Έργου, των Reed και Sanderson κ.α.) και αντίστοιχα πλαίσια αναφοράς (Συμπειφορικό, Γνωστικό, Αναπτυξιακό, Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης, Ψυχοδυναμικό, Βιομηχανικό κ.α.) στη βάση των οποίων εδράζονται και τα οποία για πρακτικούς λόγους δεν είναι δυνατόν να παρουσιασθούν αναλυτικά στο πλαίσιο του παρόντος σύντομου κειμένου.

 

 

Πότε απαιτείται να παρακολουθήσει εργοθεραπευτικές συνεδρίες ένα παιδί;

 

Είναι πιθανό, ένα παιδί να χρειαστεί εργοθεραπευτική παρέμαβαση, εάν παρουσιάζει κάποια από τα παρακάτω στοιχεία (όπως ήδη τονίσαμε, σύμφωνα πάντοτε με τα αναπτυξιακά ορόσημα της ηλικίας του):

  • Δυσκολία σε ασκήσεις ισορροπίας.
  • Δυσκολία σε παιχνίδια με μπάλα.
  • Ιδιαίτερη αδεξιότητα στις κινήσεις.
  • Εύκολη και συχνή απώλεια της ευστάθειας και της ισορροπείας του με αποτέλεσμα να πέφτει κάτω.
  • Αποφυγή του εξοπλισμού της παιδικής χαράς και αρνητική αντίδραση στην αιώρηση και το στροβιλισμό.
  • Δυσκολία στη γραφή (δεν αφήνει διάστημα μεταξύ γραμμάτων και λέξεων, αντιστροφή γραμμάτων και αριθμών κ.α.) και τη ζωγραφική, σε σχέση με τους συμμαθητές του.
  • Δυσκολία στην πρόσληψη της έννοιας του χρόνου και συνακόλουθα δυσκολία στην οργάνωση του χρόνου του.
  • Δυσκολία στην συγκέντρωση.
  • Δυσκολία στην ακολούθηση οδηγιών.
  • Δίνει την εντύπωση πως ξεχνά γνώσεις που έχει λάβει.
  • Παθητικότητα και τάση απόσυρσης.
  • Παρορμητικότα.
  • Δυσκολία ελέγχου και διαχείρισης της υπερδραστηριότητας του.
  • Επιθετική συμπεριφορά.

 

Όπως είναι ευνόητο βέβαια, η παράθεση αυτή είναι σχηματική και ενδεικτική, οι επιστημονικά και θεσμικά αρμόδιοι να αξιολογήσουν και να κρίνουν την αναγκαιότητα ή μη της παραπομπής ενός παιδιού σε εργοθεραπεία είναι οι ειδικοί ιατροί (συνήθως αναπτυξιολόγοι) των αρμοδίων δημόσιων υπηρεσιών (Κέντρα Διαφοροδιάγνωσης, Διάγνωσης και Υποστήριξης Ειδικών Εκπαιδευτικών Αναγκών [ΚΕΔΔΥ]).

 

 

 

 

 

Βιβλιογραφικές  Αναφορές

 

Σιάννη, Α. (2001). Σημειώσεις εργοθεραπείας, Ι. Αθήνα: Ανώτατο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα

Αθήνας, Σχολή Επαγγελμάτων Υγείας και Πρόνοιας, Τμήμα Εργοθεραπείας.

 

American Occupational Therapy Association (A.O.T.A.) (1981). Representative Assemply: Minutes.

American Journal of Occupational Therapy, 35, 792–802.

 

World Federation of Occupational Therapists (W.F.O.T.) (1994). Occupational Therapy in Mental

Health Care. In World Health Organization, Partners for Mental Health. Geneva: World Health

Organization.